Kavramlar
Her kayıtta kaynak kavram solda, Türkçe karşılığı sağda durur. Bağlam, iki sözcüğün nerede kullanıldığını gösterir; köken, ikisinin de köklerine inerek aynı anlamı neden taşıdıklarını açıklar.
emission – salım
- İngilizce bağlam
- Climate and air quality: greenhouse gas emissions, exhaust emissions from vehicles.
- Türkçe bağlam
- İklim ve hava kalitesi: sera gazı salımı, karbon salımı.
- İngilizce kavram
- emission
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: emisyonsalım
- İngilizce köken
- Latince “emissio” sözcüğünden gelir: “dışarı gönderme”. Kökünde “emittere” fiili vardır: ex- (dışarı) + mittere (göndermek). Yani “emission”, içeriden dışarıya salınan bir şeyi anlatır.
- Türkçe köken
- “Salmak” fiilinden gelir: bırakmak, salıvermek; ortama duman ya da koku salmak gibi. Sondaki -ım eki fiilden, işin kendisini anlatan bir ad yapar (almak → alım, satmak → satım gibi). Böylece “salım”, emittere’deki “dışarı gönderme” anlamını Türkçenin kendi kökünden kurar.
autonomous – özerk
- İngilizce bağlam
- Technology and government: autonomous vehicles, autonomous systems, an autonomous region.
- Türkçe bağlam
- Yönetimde yerleşik: özerk bölge, özerk kurum. Teknolojide: özerk araç, özerk sistem.
- İngilizce kavram
- autonomous
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: otonomözerk
- İngilizce köken
- Yunanca “autonomos” sözcüğünden gelir: “kendi yasasıyla yaşayan”. İki parçadan oluşur: autos (kendi) + nomos (yasa, kural). Sözcük, dışarıdan yönetilmeden kendi kurallarıyla işleyen şeyi anlatır.
- Türkçe köken
- İki Türkçe parçadan oluşur: öz (kendi) + erk (güç, yetki). “Kendi yetkisine sahip olan” demektir. Yunancadaki yapıya denk düşer: autos’un karşısında öz, nomos’un (yasa) karşısında erk (yetki) durur; ikisi de kendi kendini yöneteni anlatır.
agent – eylemci
- İngilizce bağlam
- Software and AI: an AI agent, a program that carries out tasks on a user’s behalf.
- Türkçe bağlam
- Yazılım ve yapay zekada: yapay zeka eylemcisi, kullanıcı adına iş yapan bir program.
- İngilizce kavram
- agent
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: ajaneylemci
- İngilizce köken
- Latince “agens” sözcüğünden gelir: “eyleyen, iş gören”. Kökünde “agere” fiili vardır: yapmak, harekete geçirmek. Yani “agent”, işi kendisi yapan, eylemi gerçekleştiren taraftır.
- Türkçe köken
- “Eylem” sözcüğüne -ci eki eklenerek kurulur; -ci, bir işi yapanı anlatır (yol → yolcu, iş → işçi gibi). “Eylem” de eski “eylemek” (yapmak, etmek) fiilinden gelir. Böylece “eylemci”, agere’deki “yapmak” anlamını Türkçe bir kökten taşır: eylemi gerçekleştiren.
project – tasarı
- İngilizce bağlam
- Business and engineering: a construction project, project management, a project schedule.
- Türkçe bağlam
- İş ve mühendislikte: yapı tasarısı, tasarı yönetimi, tasarı takvimi.
- İngilizce kavram
- project
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: projetasarı
- İngilizce köken
- Latince “proiectum” sözcüğünden gelir: “ileri atılmış olan”. Kökünde “proicere” fiili vardır: pro- (ileri) + iacere (atmak). Yani “project”, henüz yapılmadan önce zihinde ileriye, geleceğe doğru atılan bir işi anlatır. Türkçedeki “proje” bu sözcüğe Fransızca “projet” üzerinden gelmiştir.
- Türkçe köken
- “Tasarlamak” fiiliyle aynı kökten gelir: bir işi yapmadan önce zihinde kurmak, düşünüp biçimlendirmek. Aynı kökten “tasarım” da türemiştir. Böylece “tasarı”, proicere’deki “ileriye atma” anlamını Türkçe okurun hemen kavradığı bir sözcükle taşır: yapılmadan önce zihinde kurulan iş.
inflation – edersizlik
- İngilizce bağlam
- Economics: high inflation, the inflation rate, the effect of inflation on wages and savings.
- Türkçe bağlam
- Ekonomide: yüksek edersizlik, edersizlik oranı, edersizliğin ücretlere ve birikimlere etkisi.
- İngilizce kavram
- inflation
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: enflasyonedersizlik
- İngilizce köken
- Latince “inflare” fiilinden gelir: in- (içine) + flare (üflemek), yani “içine üfleyip şişirmek”. Sözcük önce şişmeyi anlatırken ekonomide fiyatların genel olarak yükselmesini, yani paranın satın alma gücünü yitirmesini anlatır hâle gelmiştir. Olanı doğrudan değil, bir şişme benzetmesiyle adlandırır.
- Türkçe köken
- “Eder”, bir şeyin ne ettiğini, yani değerini anlatır; “değer” gibi bir fiile -er getirilerek kurulur (etmek → eder, değmek → değer). Buna -siz ve -lik eklenir, “işsizlik”te olduğu gibi: edersizlik, ederini yitirmiş olma durumudur. “Eder” günlük dilde çoğu zaman bir malın fiyatını anlatsa da burada, “değer”de olduğu gibi, paranın değeri kastedilir. Böylece “edersizlik”, inflare’deki şişme benzetmesi yerine paranın değer yitirmesini doğrudan adlandırır.